Patria en het westen

Indië en het oosten

1602 

Op 20 maart 1602 wordt de Verenigde Oostindische Compagnie opgericht.

1603

Steven van der Haghen vestigde voor de VOC een handelspost in Bantam.

1605

Steven van der Haghen veroverde Ambon en verjoeg de Portugezen uit de Molukkenen en doopte Fort Leitimor om tot Fort Victoria. Contract met de inwoners van Hitu over de leverantie van kruidnagelen. Verdrag over de levering van muskaatnoten met Banda.

1606

Een Spaanse expeditie vanuit de Filippijnen herovert een deel van de Molukken. Nederlandse aanvallen op Mozambique en Malakka worden afgeslagen.

1607

Cornelis Matelief de Jonge (1569-1632) stichtte op Ternate Fort Oranje en sloot met de sultan aldaar een verdrag over de leverantie van kruidnagelen.

1609

Begin van het Twaalfjarig Bestand met Spanje, wapenstilstand in de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648).

Vestiging Nederlandse factorij te Hirado in Japan.
Pieter Willemsz. Verhoeff (1560-1609) wilde op Banda Neira een fort oprichten maar werd met 46 andere Nederlanders door de Bandanezen vermoord.

1610

Pieter Both wordt eerste Gouverneur-Generaal; hij moet een geschikte plaats zoeken voor een bestuurlijk middelpunt in Indië.
In Jakatra werd een tweede handelspost opgericht.

1610-1611

VOC betaalt voor het eerst dividend, in drie porties.

1615

Steven van der Haghen versloeg de Spaans-Portugese vloot bij Malakka.

1616

Jan Dirckszn. Lam veroverde Pulau Ai, een van de Banda eilanden.
Om deel te kunnen nemen aan de peperhandel op Sumatra, vestigde de VOC zich in Jambi op de oostkust.
Vanaf 1616 moesten alle uitgaande VOC-schepen na Kaap de Goede Hoop in pal oostelijke richting varen; als de meridiaan van Straat Sunda bereikt was moest een noordelijke koers worden aangehouden.

1617

De VOC vestigde een factorij in Suratte op de westkust van India.

1618

Prins Filips Willem van Oranje-Nassau (1554-1618, zoon van Willem I van Oranje (die in 1584 was vermoord door Balthasar Gerards) sterft; zijn halfbroer Maurits van Oranje (1567-1625) volgt hem op.

13/05/1619

Terechtstelling van Johan van Oldenbarnevelt

30/05/1619

Op 30 mei 1619 wordt Jacatra door J.P. Coen veroverd op Engelse troepen en de plaatselijke vazal van Bantam. Hij stichtte hier een nieuwe stad en noemde die Nieuw Hoorn, maar de Heren XVII gaven de voorkeur aan de naam Batavia.

07/07/1619

Onder diplomatieke druk van de Staten Generaal sloot de VOC tegen haar zin het Verdrag van Londen met de Engelse East India Company ter verdeling van de specerijenhandel. Aan de rivaliteit tussen Engelsen en Nederlanders kwam een eind; schaderegelingen werden getroffen en amnestie werd aan krijgsgevangenen verleend. Beide partijen besloten samen tegen de Portugezen en Spanjaarden op te trekken. Dit leidde tot de Fleet of Defense, een gecombineerde vloot van Nederlandse en Engelse schepen.

1621

Dood Filips III van Spanje; Koning Filips IV wordt heer der Nederlanden, maar Isabella blijft tot aan haar dood (2 dec. 1633) landvoogdes.
Einde van het Twaalfjarig bestand.

1622

Stichting Batavia.
Op Banda Neira werden de forten Belgica en Nassau gebouwd. Met een leger van 2000 man onderwierp Jan Pieterszn. Coen de Banda-eilanden aan het gezag van de VOC, waarbij nagenoeg de hele bevolking van de eilanden werd omgebracht of gedeporteerd.

1623

Gouverneur van Speult van fort Victoria op Ambon liet 10 Engelse kooplieden ophangen op beschuldiging van samenzwering tegen de VOC. Door deze 'Ambonse moord' werd het verdrag uit 1619 verbroken. De EIC richtte haar aandacht meer en meer op andere delen van Azië (India), alleen in Bantam bleef ze actief.

1624

Fort Zeelandia op Formosa (het huidige Taiwan) gesticht als uitvalsbasis voor de handel op China.

1625

Prins Maurits van Oranje overlijdt op 23 april; hij wordt in vijf van de zeven provincies opgevolgd door Prins Frederik Hendrik (1584-1647); Friesland en Groningen geven de voorkeur aan de Friese stadhouder Ernst Casimir.

1628

Piet Heyn, admiraal van een vloot van de West Indische Compagnie, verovert op 8 en 9 september 1628 nabij Cuba de Spaanse zilvervloot (buit maar liefst 11½ miljoen gulden) die op weg was naar Spanje; hierdoor kwam geld voor investeringen beschikbaar.

1630

Nederlanders beginnen met de verovering van Pernambuco in noordoost Brazilië.

1634

Oorlog in de Molukken waar de VOC op gewelddadige wijze het kruidnagelmonopolie trachtte af te dwingen. Met steun van lokale bondgenoten werden leveranties aan andere afnemers ('smokkel' volgens de VOC) verhinderd en kruidnagelplantages vernield. De harde maatregelen van de VOC riepen veel verzet op bij de inwoners van Hitu en dat leidde tot bloedige gevechten.

1637

Van Diemen sluit met Raja Sinha van Candi een verbond tegen de Portugezen op Ceylon

1639

Slag bij Duins; Maarten Harpertsz. Tromp verslaat Spaanse Armada.

1640

Nederlanders verslaan bij Pernambuco een Portugese armada.
Portugal komt in opstand tegen Spanje en wordt onafhankelijk.

Slag om Galle, 13 maart 1640; Galle veroverd op de Portugezen.

1641

Verovering Malakka (januari), Maranhao en Luanda (augustus) op de Portugezen. Tienjarig Bestand met de Portugezen te Den Haag gesloten. Tot 1853 zijn de Nederlanders nu de enige Europeanen die in Japan worden toegelaten (in Decima bij Nagasaki).

1642

Abel Tasman ontdekt Tasmanië (van Diemensland), Nieuw-Zeeland, de Fiji-eilanden en de Bismarck-archipel.

1647

Prins Frederik Hendrik van Oranje-Nassau (1584-1647) overlijdt op 14 maart; hij wordt opgevolgd door Prins Willem II van Oranje-Nassau (1626-1650)

1648

Vrede van Münster (15 mei 1648), einde van de Tachtigjarige Oorlog; Spanje erkent de onafhankelijkheid der Nederlanden. Prins Willem II wordt Stadhouder.

Portugezen heroveren in augustus 1648 Luanda en Benguela

1650

Prins Willem II overlijdt op 6 november 1650 op 24-jarige leeftijd aan polio (of pokken). Begin 1e Stadhoudersloze tijdperk (1650-1654). Geboorte Prins Willem III (1650-1702).

1651

In Engeland wordt de Zeevaartwet (Acte van Navigatie) tegen de Nederlandse handel overzee aangenomen.

Oorlog met Portugal begonnen.

1652

De Portugezen verdrijven de Nederlanders uit Noordoost Brazilië.

Kaap de Goede Hoop op de zuidpunt van Afrika werd door Jan van Riebeeck ingericht als verversingspost voor de VOC-schepen op weg naar Azië.

1652-1654

Eerste Engels-Nederlandse Oorlog, ontstaan door rivaliteit tussen de Republiek en Engeland op het gebied van de handel. De oorlog eindigt met een beslissende Nederlandse nederlaag op de Noordzee en plaatselijke Nederlandse overwinningen in Oost-Indië en op de Middellandse Zee. Bij de Vrede van Westminster werd onder andere bepaald dat er een schadevergoeding moest worden gegeven aan de nabestaanden van de slachtoffers van de Ambonse Moord (1623) en dat de Nederlandse schepen voortaan de vlag zouden strijken voor Engelse oorlogsschepen.

1654

Prins Willem III van Oranje-Nassau (1650-1702) wordt benoemd door de Overijsselse Staten tot Stadhouder. Hij is dan nog minderjarig.

1654-1658

Verovering kustgebieden van Ceylon op de Portugezen.

1655

Arnold de Vlamingh van Outshoorn (1608-1661) maakte met geweld een einde aan de oorlog in de Molukken. Hoamoal op West-Ceram werd verwoest en de bevolking gedeporteerd naar Ambon. Ook Ternate werd bestraft.

1656

Arnold de Vlamingh voltooit de verovering van de Amboneilanden (1650-1656).
Op Ceylon werd Colombo ingenomen dat nu hoofdzetel van het Ceylonese gouvernement werd. Rijcklof van Goens (1619-1682) veroverde op Ceylon ook de laatste Portugese enclave Jaffna en kreeg vaste voet in Madurai op de kust van India.

1657

Het besluit van 1654 om Willem III tot Stadhouder te benoemen, werd ongedaan gemaakt. Hierdoor loopt het Eerste Stadhouderloze tijdperk (1650 - 1672) gewoon door.

1657

Troepen van Mataram vielen VOC-schepen aan in de haven van Palembang.

1658

De VOC bouwde een fort in Menado op Celebes (Sulawesi) om de invloed van Spanje en Ternate in dat gebied het hoofd te bieden.

1661-1663

De Nederlanders sluiten vrede met Portugal (Vrede van Den Haag) en voltooien de verovering van Malabar op de Portugezen. Het duurt tot 1663 voordat het bericht over de vrede Indië bereikte.

Coxinga (Cheng Ch'engkung) verovert Formosa op de Nederlanders, en de Spanjaarden ontruimen de Molukken. Eerste Nederlandse aanval op Makassar.

1663

Rijcklof van Goens veroverde de Portugese vestiging in Cochin op de kust van Malabar en verwierf diverse pepercontracten in ruil voor militaire steun.

1664

De Engelsen nemen in vredestijd enkele Nederlandse forten aan de Goudkust in en de Noordamerikaanse kolonie Nieuw-Nederland.

maart 1665-31 juli 1667

Tweede Engels-Nederlandse Oorlog. Handelsoorlog. Na de tocht van De Ruyter naar Chatham werd de Vrede van Breda (31 juli 1667) getekend.

Uiteindelijke onderwerping van Makassar door Cornelis Speelman en Aroe Palakka. In Oost-Indië verkreeg de VOC Pulau Run, de laatste Engelse bezitting in de Molukken.

13 jun 1665

Slag bij Lowestoft. De VOC-schepen Maarsseveen en Oranje, die in de vloot van admiraal Van Wassenaer Opdam voeren, zijn vergaan.

19 aug 1666

Koopvaardijvloot in het Vlie overvallen door de Engelsen. Ongeveer 150 schepen gingen verloren waaronder het VOC-schip Witte Kalf.

1668

Triple Alliantie tussen de Republiek der Nederlanden, Engeland en Zweden.

1672

Prins Willem III (1650-1702) wordt op 2 juli 1672 tot Stadhouder benoemd; einde Eerste Stadhouderloze Tijdperk. Willem III, in 1677 getrouwd met de Engelse Maria Stuart, werd tevens Koning van Engeland, Schotland en Ierland (1689-1702) nadat hij het land in 1688 was binnengevallen, Hij voerde ook de titel Koning van Frankrijk.

1672-1674

Derde Engels-Nederlandse Oorlog als gevolg van belediging van de Engelse koning door Nederlandse pamfletten en schending van de Engelse vlag op zee. De zee behaalde de Ruyter overwinningen bij Solebay (1672), Schooneveld (1673) en Kijkduin (1673). Na het sluiten van een bondgenootschap met Frankrijk (invasie van de Republiek door Frankrijk) werd in 1674 de tweede Vrede van Westminster gesloten.

1677

Met de opstand van Troenajaya begint de ineenstorting van Mataram, dat de Nederlandse opperheerschappij bij het verdrag van 1677 erkent.

1678

Vrede met Frankrijk (Nijmegen).

1682-1684

Onderwerping van Bantam door de Nederlanders. De Mantsjoes veroveren Formosa.

1688-1697

Negenjarige Oorlog. Europese staten (o.a. Engeland, Spanje, Brandenburg en de Republiek) vormden een bondgenootschap tegen de Fransen. De kroning van Prins Willem III van Oranje-Nassau tot koning van Engeland was voor Lodewijk XIV een reden om aan Nederland en Engeland de oorlog te verklaren. In 1692 werd de Franse vloot door de Engelsen en Nederlanders bij La Hogue verslagen. In september 1697 werd de Vrede van Rijswijk gesloten.

1701

De kinderloze Koning-Stadhouder Prins Willem III sterft op 19 maart 1701 als gevolg van een val van zijn paard. Zijn verre neef Johan Willem Friso van Nassau-Dietz was door Willem III tot erfgenaam benoemd.

1702

Dood van de kinderloze koning-stadhouder Willem III (1650-1702). Tweede Stadhouderloze tijdperk (1702-1747).

1702-1713

Spaanse Successieoorlog, oorlog over de vraag wie de laatste Spaanse Habsburger, de zwakzinnige en kinderloze Karel II, zou opvolgen. De Fransen voerden een kaperoorlog tegen de Republiek. In 1713 werd de Vrede van Utrecht gesloten. Spanje deed afstand van zijn rechten op de Franse troon. Oostenrijk verkreeg de Zuidelijke Nederlanden.

Burgeroorlog in Mataram

1703-1708

Eerste Javaanse Successieoorlog; na de dood van Amangkoerat II koos de VOC partij tegen de wettige opvolger en hielp de eigen kandidaat Pakoeboewana I in het zadel.

1717

Drievoudig Verbond tussen Frankrijk, Engeland en de Republiek.

1719-1723

Tweede Javaanse Successieoorlog; de VOC deed z'n best om de opvolging van Amangkoerat III veilig te stellen.

1740

In 1740 brak opnieuw een successieoorlog uit tussen Oostenrijk en Frankrijk. De Republiek koos in 1747 de kant van Oostenrijk, waarop Franse troepen de zuidelijke Nederlanden binnenvielen.

Chinezenmoord in Batavia

1741-1743

Chinese oorlog; als gevolg van bloedbad onder de Chinezen in Batavia in 1740, gevolgd door een uitbreiding van de strijd tot in het Javaanse binnenland en een nieuwe oorlog in Mataram, eindigend met verdere gebiedsafstand van de Soesoehoenan.

1747

De Republiek koos in het conflict tussen Oostenrijk en Frankrijk de kant van Oostenrijk, waarop Franse troepen van Lodewijk XV de zuidelijke Nederlanden in hoog tempo binnenvielen. In paniek werd Willem van Friesland op 2 mei 1747 benoemd tot stadhouder Willem IV van alle gewesten van de Republiek en bij zijn intrede in Amsterdam was alles en iedereen oranje.

1748

Vrede met de Fransen gesloten (Vrede van Aken).

1749-1755

Derde Javaanse Successieoorlog, eindigend met de verdeling van Mataram in de Sultanaten Jogyakarta en Soerakarta.

1751

Willem IV (1711-1751) overlijdt. Hij wordt als stadhouder in 1766 opgevolgd door zijn zoon Willem V (1748-1806) toen die meerderjarig geworden was. In de tussen gelegen tijd namen Anna van Hannover, de ex-vrouw van Willem IV, en Maria Louise van Hessen-Kassel de landszaken waar.

15 mei 1756-1763

Zevenjarige Oorlog tussen aan de ene kant Groot-Brittannië, Pruisen en Hannover en aan de andere kant Frankrijk, Saksen, Oostenrijk, Zweden en Rusland. Het was voor het eerst in de geschiedenis dat een oorlog op wereldschaal werd uitgevochten. Tijdens deze oorlog behaalden de Nederlanders als neutralen voordelen, maar de overzeese handel kreeg ernstig te lijden van aanvallen van de Engelsen. Een Nederlandse expeditie om hun positie in Bengalen te herstellen faalde volkomen en werd door de Engelsen vernietigd (1759).

1766

Willem V (1748-1806) wordt, meerderjarig geworden, stadhouder.

1780-1784

Vierde Engels-Nederlandse Oorlog met noodlottige gevolgen voor de Nederlandse overzeese handel en koloniale macht. Toeneming van anti-orangistische gevoelens onder de zich patriotten noemende groepen. Bij de Vrede van Parijs (1784) werd bepaald dat Engeland het recht verkreeg op de vrije vaart in Oost-Indië. De Republiek moest Negapatnam in India aan de Engelsen afstaan.

1787

Gewapende Pruisische interventie herstelt het gezag van de stadhouder ten volle. Duizenden patriotten vluchtten naar Frankrijk

1793

De Republiek raakt verwikkeld in de Franse Revolutieoorlog. Franse inval, aanvankelijk met succes, later gestuit in Neerwinden (18 maart 1793).

1794-1795

Tweede Franse inval, vergemakkelijkt door strenge vorst, verloopt vrijwel zonder tegenstand (december-januari). De stadhouder Prins Willem V vlucht naar Engeland (18 januari 1795) en het oude regime van de Republiek der Verenigde Nederlanden stort smadelijk ineen. Engeland verklaart in 1795 de Republiek de oorlog. Een groot deel van de koopvaardijvloot werd door de Engelsen buitgemaakt. Einde van het bestuur van de VOC door de bewindhebbers.
Eerste Engelse bezetting van Kaap de Goede Hoop.
Op 24 december 1795 besliste de Staten-Generaal dat er een einde ging komen aan de VOC.

Het duurde tot november 1795 voor het nieuws van de oorlog met een Amerikaans schip Batavia bereikte.

1798

De VOC wordt op 17 maart 1798 formeel ontbonden; haar schulden en bezittingen worden overnomen door de Bataafse Republiek.